“Thưa cô, Mỹ lúc đó có tiềm lực quân sự và vũ khí hiện đại hơn rất nhiều. Vậy tại sao Việt Nam lại có thể chiến thắng ạ?” - Câu hỏi của một học sinh đã khơi nguồn cho ý tưởng về tiết học Lịch sử đặc biệt của cô trò lớp 8C6.

Thay vì đưa ngay ra những nguyên nhân đã được khái quát trong sách, cô giáo Lịch sử lại lựa chọn một cách tiếp cận khác: để học sinh được tự đi tìm câu trả lời. Một đoạn phim ngắn về Hà Nội tháng 12 năm 1972 trở thành điểm khởi đầu. Sau đó, lớp học được mở rộng ra ngoài không gian quen thuộc. Các em bắt đầu một hành trình học tập gắn với trải nghiệm thực tế, tìm đến những địa chỉ lưu giữ dấu tích của Hà Nội trong những ngày tháng lịch sử năm 1972. Đó là Bảo tàng Chiến thắng B52, khu tưởng niệm Khâm Thiên, P. Khâm Thiên, Hà Nội – tưởng niệm dân thường thiệt mạng trong trận B52 rải thảm đêm 26/12/1972 và Hầm chỉ huy tác chiến T1 – trung tâm chỉ huy tối cao của Bộ Tổng tư lệnh và Bộ Tổng tham mưu trong 12 ngày đêm cuối năm 1972.

Bảo tàng Chiến thắng B52 (Ảnh https://vov.vn)

Đài tưởng niệm Khâm Thiên (Ảnh https://sknc.qdnd.vn/)

Phòng trực ban tác chiến tại Hầm T1 (Ảnh https://hoangthanhthanglong.com)

Điểm đặc biệt đầu tiên của giờ học nằm ở không gian học tập. Nếu trong những giờ học thông thường, học sinh tiếp cận sự kiện lịch sử chủ yếu qua sách giáo khoa, hình ảnh, tư liệu và lời giảng ở không gian lớp, thì ở hoạt động này, các em được trực tiếp đứng tại những địa điểm lưu giữ ký ức lịch sử, quan sát hiện vật, đọc tư liệu và trao đổi ngay trong không gian mà câu chuyện lịch sử được tái hiện.

Tại Bảo tàng Chiến thắng B52 và Khu tưởng niệm Khâm Thiên, những con số và sự kiện trong sách được đặt bên cạnh câu chuyện về những con người, những hiện vật, những gia đình và cuộc sống của người dân Hà Nội trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước khiến không ít học sinh rưng rưng. Xuống Hầm T1, các em tiếp tục quan sát tiêu đồ, dấu tích và những tư liệu liên quan đến việc theo dõi, phân tích thông tin về máy bay của đế quốc Mĩ. Lịch sử không còn là những điều được đọc trong sách. Quá khứ được tiếp cận qua không gian, hiện vật và những dấu tích cụ thể làm cháy lên niềm tự hào về tầm vóc ý chí, trí tuệ của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến vĩ đại.

Cô Đỗ Thị Thúy – giáo viên Lịch sử - và các em học sinh tại Khu tưởng niệm Khâm Thiên

Các em tranh thủ ghi chép nhanh

Cô trò tham quan Hầm T1

Trước chuyến đi, nhiều em chủ yếu nhớ các sự kiện và con số; nhưng khi trực tiếp đến những địa điểm ấy, các em cảm nhận rõ hơn những con người và cuộc sống phía sau những con số đó. Học sinh Anh Kiệt tâm sự: “Tận mắt chứng kiến bức tượng Người mẹ bồng con, con phần nào cảm nhận được nỗi buồn, nỗi đau mất mát của đồng bào mình trong chiến tranh. Con cảm phục người mẹ vĩ đại, con càng cảm phục tinh thần quật cường của cha ông trước kẻ thù mạnh cô ạ!”. Còn học sinh Trí Đức khi đi thăm quan hầm T1 lại rất tự hào trước những tư liệu hiện vật vô giá liên quan cuộc chiến chống những “pháo đài bay B52”. Con hào hứng chia sẻ: “Cha ông mình giỏi quá cô ơi! Giờ con đã hiểu tại sao một dân tộc nhỏ bé lại có thể đánh thắng một đế quốc như Mĩ.” Những cảm xúc của các em đã khiến Lịch sử càng gần với cuộc sống hơn.

Những cậu bé “ham hỏi”

Các câu hỏi được đặt ra theo từng bước, từ những điều học sinh quan sát được: Vì sao phải nắm chính xác thông tin về hướng bay? Nếu đối phương có công nghệ hiện đại hơn thì phải làm gì? Khi radar bị gây nhiễu, người lính năm xưa đã tìm cách giải quyết ra sao? Học sinh quan sát, trao đổi, đưa ra giả thiết và tiếp tục tìm kiếm bằng chứng từ những gì đang hiện diện trước mắt.

Các em chăm chú tìm hiểu và ghi chép

  Trao đổi với bạn về một hiện vật lịch sử

Như vậy, trải nghiệm không tách rời việc học kiến thức, mà trở thành phương tiện để học sinh hình thành kiến thức. Hoạt động thực tế được gắn với câu hỏi nhận thức; tư liệu lịch sử trở thành cơ sở để các em suy luận; giáo viên giữ vai trò tổ chức, định hướng và dẫn dắt quá trình khám phá. Đó là tinh thần đổi mới phương pháp dạy học được thể hiện rất rõ trong giờ học đặc biệt này: từ chỗ học sinh tiếp nhận câu trả lời sang tự đặt vấn đề, tìm kiếm thông tin, kết nối dữ kiện và từng bước hình thành câu trả lời của mình. Điều các em tìm thấy không chỉ là một đáp án lịch sử. Các em được rèn luyện cách đặt câu hỏi và tìm lời giải dựa trên thông tin, biết quan sát và khai thác tư liệu, biết trao đổi để kiểm chứng suy nghĩ của mình, đồng thời bước đầu hình thành cách nhìn đa chiều hơn đối với một vấn đề lịch sử. Đặc biệt, các em có cơ hội trải nghiệm một quá trình nhận thức rất khác với việc học thuộc một kết luận có sẵn: từ thắc mắc → tìm hiểu → suy nghĩ → kết nối → tự rút ra nhận thức.

Có lẽ, điều đáng quý nhất của một giờ học như thế không phải là học sinh có thể kể lại bao nhiêu thông tin, mà là các em bắt đầu hiểu lịch sử bằng chính trải nghiệm và suy nghĩ của mình. Cô Lê Thị Thu Nga – giáo viên chủ nhiệm lớp 8C6 - chia sẻ rằng điều mong muốn ở học sinh không phải chỉ là nhớ ngày tháng hay thuộc một sự kiện, mà là biết đặt câu hỏi “tại sao”, biết tìm thông tin, kết nối các sự kiện và tự tìm ra câu trả lời. Những trải nghiệm quý báu có được sẽ giúp các em phát triển năng lực tự học, tư duy phản biện trong việc học hành của bản thân.

Cô Thu Nga – áo xanh – cùng trao đổi với học sinh tại Bảo tàng Chiến thắng B52

Khi lịch sử bước ra khỏi trang sách, lớp học không còn chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Đó có thể trở thành nơi khơi lên những câu hỏi, nuôi dưỡng khả năng tìm tòi và giúp mỗi học sinh tìm thấy mối liên hệ của mình với quá khứ.