Đêm thu nghe tiếng đàn mưa

Đề bài: Đọc đoạn trích bài thơ sau:

"Mưa hoa rụng, mưa hoa xuân rụng

Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan

Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn

Nước non rả rích giọng đàn mưa xuân.

Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống

Cùng nước non hoa rụng mưa xuân

Mưa rơi ngoài nội trên ngàn

Nghe trong ý khách giọt đàn mưa rơi.

Đầm mưa xuống nẻo đồi mưa xuống

Bóng dương tà rụng bóng tà dương

Hoa xuân rơi với bóng dương

Mưa trong ý khách mưa cùng nước non.

Rơi hoa kết mưa còn rả rích

Càng mưa rơi cánh tịch bóng dương

Bóng dương với khách tha hương

Mưa trong ý khách muôn hàng lệ rơi."

(Trích Tiếng đàn mưa – Bích Khê, Tinh huyết, NXB Hội Nhà văn, 1939)

Bằng những hiểu biết và cảm xúc văn học của mình, em hãy viết một bài văn trình bày cảm nhận về đoạn trích trên. Từ đó, hãy liên hệ ngắn gọn với một tác phẩm khác cùng viết về nỗi niềm xa xứ hoặc tình cảm với quê hương để thấy được tiếng lòng của con người trước cảnh ngộ tha hương.

Trước một tác phẩm mang đậm màu sắc tượng trưng và nhạc điệu trầm uất của Bích Khê, bài làm dưới đây của một học sinh yêu văn chương đã cho thấy góc nhìn tinh tế, chân thật, kết nối trang thơ tiền chiến với chính nhịp thở cuộc sống đời thường.

Bài làm: Khi tiếng đàn mưa rơi ướt lòng người xa quê

Mỗi lần nghe tiếng mưa rả rích bên khung cửa sổ, lòng em lại chùng xuống khi nhớ về những ngày đầu thu ở Hà Nội năm ngoái. Đêm ấy, phố cổ co mình dưới màn mưa bụi mỏng manh, từng giọt tí tách gõ nhịp trên mái ngói thâm nâu, cuốn theo hương hoa sữa nồng nàn quyện cùng làn gió heo may se lạnh. Giở từng trang sách học trò bên ngọn đèn bàn hiu hắt giữa bốn bức tường im ắng, nghe tiếng rao đêm chìm trong tiếng mưa rơi trên vỉa hè đầy lá rụng, em bỗng thấy nhớ da diết dáng bà tần tảo và ánh lửa bập bùng nơi gian bếp quê nhà. Cảm giác vừa ngỡ ngàng vừa chông chênh ấy đã giúp em chạm đến tận cùng tâm sự của thi sĩ Bích Khê; để rồi khi đọc lại từng dòng “Tiếng đàn mưa”, em ngỡ như mình đang lắng nghe chính khúc tơ lòng của người lữ thứ giữa đất trời bảng lảng.

Ngay từ những câu mở đầu, tác giả đã vẽ ra một bức màn mưa giăng kín khắp cõi bờ:

"Mưa hoa rụng, mưa hoa xuân rụng

Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan

Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn

Nước non rả rích giọng đàn mưa xuân."

Từ “mưa” lặp đi lặp lại liên tục, ngân vang như những phím đàn rải đều không dứt. Mưa không chỉ rơi quanh mái lầu hay bậc thềm lan can gần gũi, mà còn trải dài ra tận chốn dặm ngàn xa xôi. Đáng lẽ mùa xuân phải mang đến sự tươi vui, đâm chồi nảy lộc, nhưng ở đây xuân lại gắn liền với cảnh “hoa rụng”. Nhìn những cánh hoa mỏng manh tơi tả rơi rụng trong mưa lạnh, người tha hương làm sao tránh khỏi cảm giác xót xa, thương cho thân phận bèo bọt trôi dạt của chính mình nơi đất khách.

Càng đọc sâu, em càng nhận ra cơn mưa này không còn đơn thuần là hiện tượng thời tiết:

"Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống

Cùng nước non hoa rụng mưa xuân

Mưa rơi ngoài nội trên ngàn

Nghe trong ý khách giọt đàn mưa rơi."

Cách đảo vị trí các từ ngữ và điệp cấu trúc làm cho nhịp điệu bài thơ cứ quẩn quanh, bức bối như một vòng lặp không lối thoát. Rồi điều gì đến cũng phải đến: giọt mưa bên ngoài đã chính thức chuyển hóa thành “giọt đàn mưa rơi” ngay “trong ý khách”. Người lữ thứ không chỉ nhìn mưa rơi bằng mắt, mà đang cảm nhận từng giọt buốt giá ngấm thẳng vào ruột gan mình. Nỗi sầu của cảnh vật và nỗi sầu của lòng người đã hoàn toàn hòa làm một.

Nỗi niềm ấy gợi cho em nhớ đến hai câu thơ quen thuộc của Bà Huyện Thanh Quan trong bài “Qua Đèo Ngang”:

"Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,

Thương nhà mỏi miệng cái gia gia."

Cả hai tác giả, dù sống ở những thời kỳ khác nhau, đều mang chung một mối hoài cảm xa xứ khi đối diện với không gian mênh mông, vắng lặng. Nếu nữ sĩ họ Nguyễn mượn tiếng chim kêu khắc khoải lúc chiều tà để gửi gắm nỗi nhớ cội nguồn, thì người khách trong thơ của Bích Khê lại mượn tiếng mưa rả rích tựa dây tơ chùng phím để giãi bày sự cô đơn cùng cực.

Đặc biệt, khoảnh khắc ngày tàn càng khiến tâm sự lữ khách trở nên nặng nề:

"Đầm mưa xuống nẻo đồi mưa xuống

Bóng dương tà rụng bóng tà dương

Hoa xuân rơi với bóng dương

Mưa trong ý khách mưa cùng nước non."

Hình ảnh “bóng dương tà rụng bóng tà dương” nghe nặng trĩu. Khi ánh sáng cuối cùng của ngày tàn lụi, bóng tối bao trùm lấy không gian cũng là lúc con người ta dễ thấy yếu lòng nhất. Giữa đồi vắng đìu hiu, người lữ khách trơ trọi một mình, bốn bề chỉ có mưa rơi và bóng đêm lạnh lẽo bủa vây.

Và rồi, bản nhạc mưa khép lại trong sự nghẹn ngào khôn xiết:

"Rơi hoa kết mưa còn rả rích

Càng mưa rơi cánh tịch bóng dương

Bóng dương với khách tha hương

Mưa trong ý khách muôn hàng lệ rơi."

Mưa ngoài trời dầm dề bao nhiêu thì trong lòng người khách, “muôn hàng lệ rơi” bấy nhiêu. Nước mắt không trào ra ngoài mà lặng lẽ thấm ngược vào đáy tim, mặn chát và buốt giá. Đó là giọt lệ bất lực trước cảnh ngộ bơ vơ, trôi nổi nơi xứ người.

Gấp lại trang thơ, tiếng đàn mưa dường như vẫn còn văng vẳng bên tai em. Bằng ngôn ngữ giản dị, nhạc tính phong phú và nghệ thuật tả cảnh ngụ tình đặc sắc, bài thơ đã chạm vào góc sâu kín nhất trong tâm hồn người đọc. Tác phẩm không chỉ kể về một buổi chiều mưa xuân lạnh buốt, mà còn giúp em biết trân trọng hơn mái ấm gia đình, trân trọng những ngày tháng bình yên được sống quây quần bên người thân yêu.