Trong nền văn học trung đại Việt Nam, Nguyễn Khuyến là một trong những nhà thơ tiêu biểu viết về mùa thu. Đặc biệt, bài thơ “Thu vịnh” thuộc chùm ba bài thơ thu nổi tiếng của ông đã khắc họa thành công vẻ đẹp đặc trưng của mùa thu vùng đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời thể hiện tâm tư, nỗi niềm của một nhân cách lớn trước những biến động của thời cuộc.
Mở đầu bài thơ, Nguyễn Khuyến đưa người đọc đến với bầu trời thu cao rộng, trong trẻo:
“Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu”.
Sắc “xanh ngắt” gợi lên chiều sâu thăm thẳm của bầu trời, kết hợp với hình ảnh “cần trúc lơ phơ” và làn gió “hắt hiu” tạo nên một không gian thanh bình, tĩnh lặng. Bằng nghệ thuật lấy động tả tĩnh, nhà thơ đã khắc họa tinh tế vẻ đẹp nhẹ nhàng, cô tịch của thiên nhiên mùa thu.Không gian thu tiếp tục được mở rộng qua những hình ảnh gần gũi, giàu chất họa:
“Nước biếc trông như khói phủ bao
Song thưa để mặc bóng trăng vào”.
Sắc nước xanh biếc hòa cùng làn sương mờ tạo nên khung cảnh huyền ảo, thơ mộng. Ánh trăng nhẹ nhàng xuyên qua khung cửa thưa, đưa thiên nhiên đến gần hơn với không gian sống của con người. Tất cả tạo nên một bức tranh thu thanh nhã, đậm chất làng quê Bắc Bộ.
Ẩn sau bức tranh thiên nhiên yên bình là nỗi niềm sâu kín của nhà thơ trước thời cuộc:
“Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái
Một tiếng trên không ngỗng nước nào?”.
Hình ảnh “hoa năm ngoái” gợi cảm thức về thời gian và nỗi hoài niệm. Tiếng ngỗng trời vang lên giữa không gian tĩnh mịch càng làm nổi bật tâm trạng cô đơn, trăn trở. Qua đó, người đọc cảm nhận được nỗi niềm của Nguyễn Khuyến trước những biến động của đất nước và thời thế.
Hai câu thơ cuối khép lại bài thơ bằng một lời tự vấn đầy ý nghĩa:
“Nhân hứng cũng vừa toan cất bút
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào”.
Cái “thẹn” với Đào Tiềm – người xưa gắn bó với cuộc sống ẩn dật – thể hiện sự tự vấn và lòng tự trọng của Nguyễn Khuyến. Dù đã rời chốn quan trường, ông vẫn không thể hoàn toàn gạt bỏ những trăn trở trước vận mệnh quê hương, đất nước. Chính điều đó đã làm sáng lên vẻ đẹp nhân cách và tấm lòng của nhà thơ.
“Thu vịnh” không chỉ là bức tranh mùa thu giàu chất họa mà còn là tiếng lòng sâu lắng của một nhà thơ yêu thiên nhiên, nặng tình với quê hương, đất nước. Qua tác phẩm, Nguyễn Khuyến đã để lại dấu ấn riêng trong nền thơ ca dân tộc, giúp nhiều thế hệ bạn đọc thêm trân trọng vẻ đẹp thiên nhiên và những giá trị tinh thần của văn học Việt Nam.
